مطالعات ترکیه
رضا دهقانی 
لینک دوستان

نگاهی به مكاتب شرق‏شناسی در اروپا

به لحاظ اهمیت ماهیت استعماری فرانسه و سلطه نظامی آن بر برخی كشورهای شرقی و اسلامی، آموزشگاه‏ها و مدارس و مراكز علمی و فرهنگی زیرنظر شرق شناسان فرانسوی تأسیس شده و اداره می‏گردید كه این امر تأثیر زیادی بر توسعه سلطه فرهنگی فرانسه بر این سرزمین‏ها به خصوص در كشورهای تحت استعمارش، داشت. نیز به لحاظ ماهیت دینی شرق‏شناسی فرانسوی اكثر دانشگاه‏ها و آموزشگاه‏های فرانسوی كه به مطالعات شرقی عنایت داشتند به كوشش راهبان و كشیشان مسیحی برپا می‏شدند و اداره امور آنها در دست اینان بود.

فعالیت‏های مكتب فرانسه به سبب تخصصی بودنشان از دیگر مكاتب متمایز و ممتاز بودند، بدین معنا كه اكثر شرق شناسان فرانسوی در یك زمینه خاص از زمینه‏های تحقیق و مطالعه تخصص داشتند. در عین حال، شرق‏شناسی فرانسوی از همان ابتدا به تمام آن چه متعلق به شرق بود، توج ه داشت و فعالیت‏های آن فقط به اسلام یا ادبیات عرب اختصاص نداشت و بر آن‏ها متمركز نشده بود، امّا به سبب فعالیت گسترده فرانسه در نواحی شمال افریقا كه تحت استعمار این كشور بودند، آثار شرق شناسان فرانسوی مراجع دست اول اروپاییان برای تحقیق و مطالعه درباره شما ل افریقا، طوارق و بربرها به شمار می‏رفتند. این امر تأثیر مستقیمی هم بر فرهنگ و نظام‏های آموزشی در كشورهای شمال افریقا و نواحی تحت استعمار فرانسه باقی گذاشت به علت این كه بسیاری از شرق شناسان فرانسوی فرصت تدریس و جهت دهی تربیتی و برنامه ریزی فرهنگی و... ر ا در شمال افریقا داشتند.

از فعالیت‏های ممتاز شرق شناسان فرانسوی اقدام به تهیه فهرست‏های متعدد از گنجینه‏های نسخ خطی و اسناد و مدارك شرقی بود كه در فرانسه یا در كشورهای تحت اشغال فرانسه موجود بودند. شرق شناسان فرانسوی هم‏چنین به تحقیق در آثار تاریخی و دستیابی به آنها در مكان‏های موردنظرشان پرداختند و حتی آموزشگاه‏ها و مراكز خاصّی برای این امور تأسیس كردند. یك نكته قابل توجه درباره شرق شناسان فرانسوی این است كه شمار زیادی از كارمندان نیروهای مسلح این كشور در زمره این افراد قرار دارند. وظایف و مسئولیت‏های نظامی و دولتی این افراد در كشورهای تحت استعمار دولتشان فرصت مناسب برای فعالیت در حوزه مطالعات شرقی را در ابعاد مختلف به آنان می‏داد از این قبیل می‏توان به ژاكو، كارمند ارتش فرانسه در سوریه، مونتان، مدیر آموزشگاه فرانسوی در دمشق، برسیه، درجه‏دار ارتش و مدیر آموزشگاه مطالعات عالی در تونس اشاره كرد كه هر یك دارای تألیفات چندی در خصوص كشوری بودند كه مدت‏ها در آن خدمت كرده بودند.

●مكتب روسیه‏

علی‏رغم این كه خصلت‏های اجتماعی، فرهنگی و تمدنی روسیه - به خصوص بخش آسیایی آن - شرقی تلقی می‏گردند، ولی بیشتر محققان برخلاف این امر روسیه را در شمار كشورهای فعال در شرق‏شناسی به شمار می‏آورند. در واقع روسیه شرق شناسانی دارد كه با شرق شناسان دیگر كش ورهای اروپایی چندان تفاوتی ندارند. علاوه بر این كه جنبه كمونیستی روسیه شوروی تهدیدی را علیه اسلام رهبری می‏كرد كه بیشتر از خطری بود كه استشراق تبشیری مسیحی نماینده آن بود. بنابراین شرق‏شناسی روسیه نماینده خصلت‏های خاصّی است كه سزاوار است به عنوان یكی از مكاتب شرق‏شناسی به شمار آید.

ارتباط روسیه با دولت‏های شرقی و به خصوص دولت‏های اسلامی به قرن دوازدهم می‏رسد، یعنی به دورانی كه زائران مسیحی روسی كه برای زیارت به بیت المقدس می‏آمدند، شرح سفرهایشان به این اماكن مقدس را بازگو كرده و یا می‏نوشتند. از مشهورترین این زائران پدر دانیل (۱۱۰ ۶-۱۱۰۸ م) است كه شرح سفرش را به زبان روسی نوشت. و بعدها به زبان فرانسوی ترجمه شد. این روابط با استیلاء مغولان بر بخشی از روسیه و تسلطشان بر این ناحیه به مدت نزدیك به ۲۴۰ سال تحكیم پیدا كرد. و همین دوران كافی بود تا به این نواحی - تحت اشغال مغولان - رنگ و صبغه شرقی بدهد. امّا رویكردهای علمی روسیه به شرق و به خصوص زبان عربی فقط از دهه‏های نخستین قرن نوزدهم آغاز شد كه شاهد شروع مطالعات منظم عربی و بر پایی مدارس تخصصی علمی بود. این توجه به شرق و مخصوصاً ادبیات عرب به دنبال شكوفایی مناسبات بین اتحاد شوروی و برخی كشورهای عربی، درست اندكی پس از انقلاب بلشویكی شوروی فزونی یافت. استشراق آلمانی در شكل‏گیری مكتب شرق‏شناسی روسیه نقش بارزی داشت. گروهی از شرق شناسان روسی در آلمان تحصیل كردند. توجه اساسی شرق‏شناسی روسی به زبان‏های شرقی بود و كمتر به علوم دیگر توجه دا شتند و شرق شناسان روسی به مطالعه زبان‏های آسیایی عنایت داشتند كه شرق شناسان اروپایی كمتر به آنها توجه نشان می‏دادند، زبان‏هایی چون چینی، مغولی، ارمنی، تركی، كردی، فارسی، ... و در بین این زبان‏ها محور توجهات ادبیات عرب بود. دستاوردهای مطالعات زبان‏شناسی ر وسیه در قالب تألیفات بسیاری به زبان روسی آشكار شد. هم‏چنین شخصیت‏های بزرگی در این مكتب ادبی ظهور كردند مانند كراكوفسكی‏۴۱ و كریمسكی‏۴۲ كه هر یك دارای آثار و تألیفات متعددی بودند. وجود نواحی مسلمان‏نشین در اتحاد شوروی در كشیده شدن شرق‏شناسی به سوی عنصری غ نی و پرمحتوا برای تحقیق و مطالعه تأثیر زیادی داشت به خصوص به سبب وجود مخطوطات بسیار به زبان‏های عربی و آسیایی كه تمدن اسلامی برجای گذاشته بود و به تدریج كشف می‏شدند. همین طور لازم است به تأثیر ظهور شخصیت‏های مهم و برجسته مسلمان مانند خوارزمی، ابوریحان بی رونی، ابن سینا و... در این نواحی كه اینك تحت حاكمیت اتحاد شوروی درآمده‏اند، اشاره كرد.

با توجه به وفور نسخه‏های خطی اسلامی در روسیه، شرق شناسان این كشور به تهیه فهرست‏هایی از این نسخه‏ها و توصیف كلیه آثار قدیمی اسلامی دست زدند. از مهم‏ترین این فهرست نویسان ایوانوف‏۴۳ متخصص در تاریخ و آثار اسماعیلیان و رومااسكویچ‏۴۴ می‏باشند. به همین ترتیب خیلی زود چاپخانه‏های شرقی در روسیه پدید آمدند كه دستاوردهای آنها چاپ بسیاری از كتاب‏های نفیس در زمینه‏های مختلف بود. مشهورترین این چاپخانه‏ها چاپخانه شهرهای قازان و پطرزبورگ بودند.

مكتب روسیه هم‏چنین فعالیت گسترده‏ای در انتشار مجّلات شرقی و تخصصی داشت و برخی از این نشریات هنوز منتشر می‏شوند. از جمله‏ی مجلات شرق‏شناسی روسیه باید به نشریات رسایل، دانش اسلام، آداب جهانی و سال‏شمار شرقی اشاره كرد. از آن جایی كه فعالیت‏های شرق‏شناسی رو سی برپایه زبان‏شناسی متمركز بودند، كارهای زیادی در زمینه بررسی لهجه‏های مختلف زبان‏های آسیایی، در روسیه انجام شد. از ویژگی‏های دیگر مكتب روسیه این است كه در مقایسه با دیگر مكاتب اروپایی اهتمام كمتری به تحقیق در علوم اسلامی داشت. در واقع توجه روسیه به جها ن عرب و رویكردش به مطالعات اسلامی به دنبال برپایی مناسبات نزدیك بین اتحاد شوروی و برخی كشورهای عربی فزونی و گسترش یافت. انگیزه‏ها و اهداف روسیه در مناسباتش با جهان اسلام با اهداف و انگیزه‏های استشراق اروپایی به خصوص در مطالعات معاصر درباره جهان اسلام چند ان تفاوت نداشت.

●مكتب اسپانیا

اسپانیا در بین كشورهای اروپایی بیشترین ارتباط را با شرق داشت و این به سبب نزدیكی جغرافیایی با سرزمین‏های دارای فرهنگ شرقی بود و هم به جهت این كه بزرگترین تمدنی كه مسلمانان در خارج از سرزمین‏های شرقی برپا كردند، در این كشور بود كه مدت نزدیك به پنج ق رن با اقتدار و توانایی بالایی به حیات خود ادامه داد و تأثیرات پایدار خود را بر جوانب مختلف زندگی و فرهنگ اسپانیا حتی تا زمان حاضر باقی گذاشت به گونه‏ای كه تأثیر فرهنگ عربی - اسلامی در هر گوشه‏ای از زندگانی اسپانیایی هویداست: در معماری و تزئیناتش، عادات و رسوم و در كتابخانه‏هایی كه سرشار از دستاوردهای اندیشه عربی - اسلامی در علوم مختلف می‏باشند و همواره اساس و مرجعی برای غربیان بوده‏اند كه از طریق آن فرهنگ و تمدن امروزی خود را بنیان نهادند.

از مجموع این امور توجه و رویكرد اسپانیا به شرق امری طبیعی می‏نماید كه تاریخ گذشته اسپانیا آن را حتمی‏الوقوع می‏ساخت. تاریخی كه عنصر علمی عظیمی را در پی داشت و نخستین انگیزه‏ای به شمار می‏رود كه اسپانیایی‏ها را به توجه به علوم شرقی و تخصص یافتن در آن‏ها واداشت. این توجه و رویكرد سابقه‏ای دیرین دارد و از زمانی آغاز شد كه غرب - و پیشاپیش آن اسپانیا - نسبت به علوم اسلامی و عربی احساس نیاز كرد. این رویكرد بعدها با رسیدن به اوج خود در قرن دوازدهم میلادی تحول یافت، در دوره‏ای كه به عصر عرب‏شناسی اروپا معروف ا ست و در طی آن - اسپانیایی‏ها به زبان عربی علاقه‏مند گردیده و به شگفتی‏های ادبیات و فنون عربی شیفته شدند و زبان و ادبیات لاتینی و متعلقات آن را رها كردند. این توجهات در ادوار مختلف به حسب شرایط و - موقعیت‏ها، ضعف و قوت می‏یافت و انگیزه‏های فراوانی آن را ب ه حركت درمی‏آوردند كه خصلتی همانند دیگر مكاتب شرق‏شناسی داشتند.

نخستین عامل محرك در شرق‏شناسی اسپانیایی انگیزه‏های علمی بودند. تمایل به فراگیری زبان عربی به منظور مطالعه و ترجمه كتب عربی علت اصلی پیوستن اسپانیایی‏ها به زنجیره شرق‏شناسی بود و در كنار این‏ها انگیزه‏های دینی بودند كه در وجود و ظهور راهبان مسیحی كه به خ یل شرق شناسان در می‏آمدند و اركان مهمی را در مكتب شرق‏شناسی اسپانیا تشكیل می‏دادند، جلوه‏گر می‏شد. شرق‏شناسی اسپانیا به علت تمركز فعالیت‏هایش بر میراث علمی اسلامی و توجه و عنایت به حفظ و فهرست‏نویسی و تحقیق و نشر این آثار شبیه مكتب آلمان بود و شاید به جه ت در اختیار داشتن بخش بزرگی از این میراث علمی در كتابخانه‏های اسپانیا بر مكتب آلمان برتری و امتیاز داشت. از فعالیت‏های مهم مكتب اسپانیا ترجمه و نشر بسیاری از كتاب‏های اسلامی و عربی بود. این امر در كنار بهره‏مندی علمی اروپاییان در شناخت اومانیستی اندیشه ا سلامی تأثیر داشت. از مهم‏ترین مترجمان این مكتب باید به امیلیوگارسیاگومث اشاره كرد. فلسفه و تصوف و ادبیات و تاریخ برترین حوزه‏هایی بودند كه شرق شناسان اسپانیا بر آن متمركز شده بودند وتألیفات بسیاری در این زمینه‏ها ارائه دادند. از فعال‏ترین شرق شناسان در ا ین حوزه‏ها - آسین پلاسیوس‏۴۵، ریموند۴۶ و پدر داریو۴۷ می‏باشند. هم‏چنین فهرست‏نویسی نسخه‏های خطی عربی یكی از زمینه‏هایی بود كه شرق شناسان اسپانیا به آن توجه داشتند و سهم بزرگی را به خود اختصاص دادند. از فهرست نویسان برجسته اسپانیا گایگانوس، سالوادورگومث و الاركون می‏باشند. علاوه بر این‏ها كشور اسپانیا در انتشار جراید و مجلّات شرق‏شناسی مشاركت فعال داشت و مجموعه چشم‏گیر و قابل ملاحظه‏ای از مجلات شرق‏شناسی در این كشور منتشر می‏شد. مهم‏ترین آنها مجله اندلس، مجله افریقا و مجله گزیده‏هایی از مطالعات عربی و عب ری و... بودند.

نكته قابل توجه در مكتب اسپانیا حضور روحانیون مسیحی است كه تأثیر زیادی در فعال‏سازی شرق‏شناسی اسپانیایی داشت. اینان یا به سبب عوامل و انگیزه‏های شخصی به این حوزه‏های مطالعاتی وارد می‏شدند یا به ترغیب محققان دیگر. از معروف‏ترین آنها یوحنا اشقوبی، پدروالكا یی و ریموند و مارتینی هستند كه از قدیمی‏ترین شرق شناسان اسپانیایی می‏باشند. در بین شرق شناسان اسپانیایی به خصوص در عصر جدید نام زنان محقق و دانشمندی نیز به چشم می‏خورد كسانی چون رافائلاماركز متخصص در تاریخ شمال افریقا، ماریاواثكز متخصص در زبان عربی و جوا كیناایوانز متخصص در شعر عربی. شرق شناسان اسپانیایی مراكز خاصّی را برای مطالعات و تحقیقات پدید آوردند. آموزشگاه فرهنگ عربی كه آسین پلاسیوس آن را اداره می‏كرد یكی از مهم‏ترین مراكزی بود كه شرق‏شناسی در آن پا گرفت به سبب این كه انبوهی از آثار و میراث اسلامی را در خود جای داده بود.

شرق‏شناسی اسپانیا در قرن نوزدهم و پس از آن شاهد فعالیت گسترده‏ای بود و علت آن رویكرد وسیع محققان اسپانیایی به حوزه مطالعات اسلامی و شرقی می‏باشد كه به نوبه خود، وفور مخطوطات عربی - اسلامی موجود در كتابخانه اسكوریال و دیگر كتابخانه‏های اسپانیا آنان را به این سمت می‏كشید. با این كه قرن بیستم شاهد كاهش آشكاری در فعالیت شرق‏شناسی به لحاظ كمّی بود، ولی موارد نادری را در شرق‏شناسی اسپانیایی در این دوره می‏یابیم كه برخی شرق شناسان برجسته، آنها را رهبری می‏كردند. پیشاپیش آنان دانشمند بزرگ، آسین پلاسیوس قرار دا شت كه نزدیك به ۲۵۰ كتاب واثر تحقیقی از خود به جای گذاشت. از همین قبیل گونزالث بالنا است كه حدود ۳۲۰ كتاب و مقاله در این زمینه داشت. این آثار انبوه محققان اسپانیایی یادآور گستردگی تحقیقات و دستاوردهای علمی مكتب آلمان در نخستین مراحل شرق‏شناسی است. یك نكته مهم در شرق‏شناسی اسپانیایی این است كه این مكتب از حضور فعالی در امور سیاسی و استعماری، آن چنان كه دیگر مكاتب اروپایی داشتند، برخوردار نبود.


موضوعات مرتبط: تاریخ تركيه
[ چهارشنبه پنجم آبان 1389 ] [ 14:53 ] [ رضا دهقانی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

عضو هیات علمی دانشگاه و پژوهشگر مطالعات ترکیه
امکانات وب